मला कळलेले धर्म आणि संस्कृति

जन्माने आपण हिन्दु आहोत. आणि जन्मा पासुनच आपण विविध हिन्दु परंपरा पाळत आलो आहोत. शेकडो-हजारो वर्षांपासुन चालत आलेल्या ह्या परंपरंनी आपली जीवन पद्धती तयार झाली आहे. ही परंपरागत जीवन पद्धती म्हणजे माझ्यामते आपलि सन्स्कृती.

आपण जेव्हा म्हणतो की धर्माचे पालन केले नाही तर देव कोपेल. म्हणून मला वाटते की हा (सो कॊल्ड) देव हा धर्माचा कस्टोडियन आहे. (रेफ़. यदा यदा ही धर्मस्य..’) सन्स्कृतिचा कस्टोडियन मात्र माणूस आहे. या अर्थी सन्स्कृति आणि धर्म वेगळे आहेत. (हे माना अथवा न माना) पण भरतातला मेन स्ट्रीम धर्म हिन्दु आहे ... आणि सर्व परंपरा या हिन्दु धर्मतूनच तयार झाल्या आहेत. म्हनून आपल्या कडे धर्म आणि सन्स्कृति मधील सीमा रेषा अस्पष्ट आहे.

संदीप दादाच्या ’धर्म कुठे सुरू होतो आणि संस्कृति कुठे सुरु होते’ या म्हणण्यात यामुलेच तथ्य आहे. (त्याने हे वाक्य थोडे contempteously लिहीले असले तरीही...)

आजकाल धर्माची लोकंना ऎलर्जी आहे... जिथे तिथे धर्म-निरपेक्श लोकांची मान्दियाळी आहे. तसे ही सुप्रिम कोर्टानेहि ’हिन्दु’ ही जीवन पद्धति आहे असे म्हटले आहे. भारतिय सन्स्कृति म्हणजे वेस्टर्न लोकंनाही फ़ेस्टिवल ऒफ़ कलर्स, फ़ेस्टिवल ऒफ़ लाईट्स, गणेश ऎंड दुर्गा आयडोल्स हेच लक्शात येते. एखादा जन्म-सिद्ध भारतिय धर्मनिरपेक्श असू शकतो पण तो सन्स्कृति निरपेक्श असूच शकत नही. आम्हाला आमच्या धर्माचा अभिमान आहे असे म्हटले की लोक भुवया वर करतात, आम्हाला आमच्या सन्स्कृतिचा अभिमान आहे म्हटले की एवढ्या भुवया वर होत नाहीत. "सान्स्कृतिक राष्ट्रवादाचि" डेफ़िनिशन या मुळेच तयार झाली असावी. तर असो ...

आजकाल लोकंना धर्माचे पालन करा असे सांगितले तर एकदम ओल्ड-फॆशन्ड असल्या सारखे वाटते; देव-पुजा व व . म्हणून सन्स्कृतिचे पालन करा असे सांगावे. एकदा सन्स्कृति जपण्याचे फॆड आले पाहीजे ... धर्म आपोआप पाळल्या जाइल.

यद्न्याचे आयोजन, हळदी कुंकु, गरबा, दान्डिया, गणेश पूजा, दुर्गा पूजा या सर्वंना धार्मिक विधी असे नाव न देता सन्स्कृतिचे जतन वगैरे नाव द्यावे, पार्टिसिपेशन वाढेल!

थोडक्यात, हिंदू धर्म आणि भारतिय संस्कृती हे समानार्थी शब्द्च आहेत, ते निराळे नाहीत असे मला वाटते. तुम्हाला काय वाटते ते कळवा.

ऋतु पारटकर
(वय २८)